ART IN POLAND
  • Home
  • EN
  • FR
  • PL

Dürer w Polsce - część III

15/9/2026

 
Dzieła Dürera w Polsce
Według Lepszego z pobytem artysty w Krakowie można wiązać dwa dzieła przechowywane w tym mieście (w latach 20. XX wieku), oba w klasztorze dominikanów: niewielkie studium głowy kobiecej, służące jako wzór do wizerunku Madonny, oraz obraz przedstawiający Koronację Najświętszej Marii Panny. Pierwszy z nich - prawdopodobnie zaginiony podczas II wojny światowej - zdradza, zdaniem autora, silne wpływy malarstwa wczesnoniderlandzkiego i powinien być datowany na koniec XV wieku (olej na desce, 26,5 x 21,5 cm). Do krakowskiego klasztoru trafił on w 1912 roku z klasztoru w Tarnobrzegu; Lepszy przypuszczał, że pozostawił go malarz, który niegdyś gościł u dominikanów. Analizując technikę, styl, powiązania artystyczne i handlowe Norymbergi i Krakowa oraz dzieła pokrewne, badacz doszedł do wniosku, że autorem mógł być młody Dürer, a modelką - córka Wita Stwosza, Katarzyna. Drugi obraz, Koronacja Najświętszej Marii Panny, stanowi górną partię większej kompozycji, która uległa zniszczeniu (prawdopodobnie podczas potopu lub w wyniku pożaru), a obecnie przypisywany jest uczniowi Dürera, Georgowi Penczowi.

Poemat Sebastiana Fabiana Klonowica poświęcony śmierci Jana Kochanowskiego, wydany w Krakowie w 1585 roku, potwierdza, że ​​obrazy Dürera (a nie tylko jego ryciny) były w Polsce dobrze znane i cenione: „Widzę żeś też nie Durerus malarzu, choć z Niemiec, Acz u nas ma zawżdy miejsce pierwsze cudzoziemiec. [...] Ktoby IANA chcial malować trzeba Apellesa” („Zale nagrobne ná śláchetnie urodzonego y znácznie uczonego mężá, nieboszczyká pana Jana Kochanowskiego ...”, Zal XII). Zachowane inwentarze potwierdzają, że obrazy Dürera wchodziły w skład znaczących kolekcji na ziemiach polskich. Sporządzony w 1661 roku rejestr obrazów z kolekcji Lubomirskich, które ocalały z grabieży dokonanej przez wojska szwedzkie podczas potopu (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, 1/357/0/1/7/12), wymienia obraz Madonna z Dzieciątkiem autorstwa Dürera, namalowany na desce. Ród Lubomirskich wszedł również w posiadanie znacznego zbioru rysunków malarza. W 1823 roku książę Henryk Lubomirski (1777-1850) przekazał Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Lwowie 27 rysunków norymberskiego mistrza, na 24 arkuszach. Warto odnotować, że rysunki te - z których część przypisuje się także uczniom artysty, takim jak Hans Baldung - mogły trafić do Polski już w XVI wieku. Po śmierci Albrechta (1528 r.) przejął je bowiem jego brat, Endres (znany również jako Andreas; 1484-1555). Był on również spadkobiercą Hansa Dürera, nadwornego malarza króla Zygmunta I od 1527 roku, który zmarł w Krakowie około 1534 roku. W 1538 roku Endres przybył do Krakowa, aby objąć spadek po zmarłym, będąc jego jedynym bliskim krewnym (wg „Utracone „Dürery” z kolekcji Muzeum Lubomirskich”, Emilia Kłoda, s. 3-4). Tenże Endres, z zawodu złotnik, uważany jest za autora srebrnej oprawy rogu tura, wykonanej w 1534 roku w Krakowie (Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce). Obiekt ten powstał na zamówienie Seweryna Bonera, ówczesnego zarządcy żup wielickich i burgrabiego zamku krakowskiego, i został ozdobiony herbami: króla Zygmunta Starego (orzeł polski z literą „S”), jego małżonki królowej Bony (wąż rodu Sforzów), Seweryna Bonera (Bonarowa) oraz jego żony Jadwigi z Kościeleckich (Ogończyk).

Mszał biskupa Erazma Ciołka (1474-1522), powstały w Krakowie około 1515 roku, prawdopodobnie autorstwa Stanisława Samostrzelnika, zawiera kilka miniatur inspirowanych rycinami Dürera, opublikowanymi kilka lat wcześniej (Biblioteka Narodowa w Warszawie, rkps 3306 III). Warto odnotować, że część z nich opiera się na cyklu Mała Pasja, wydanym w Norymberdze w 1511 roku.

Miniatura przedstawiająca Madonnę z Dzieciątkiem na półksiężycu w towarzystwie króla Zygmunta, pochodząca z Modlitewnika Zygmunta I Starego (British Library) i wykonana przez Samostrzelnika w 1524 roku, została zainspirowana ryciną Dürera z 1508 roku (National Gallery of Art, nr inw. 1943.3.3497), co potwierdza popularność dzieł tego artysty na dworze królewskim. Również inne iluminacje w tym modlitewniku, a także w modlitewniku królowej Bony, powstałym w latach 1527-1528 (Bodleian Library), są inspirowane twórczością Dürera. Przedstawienie Komunii Zygmunta I w jego modlitewniku ukazuje w tle piękny krajobraz (prawdopodobnie przedstawiający zamek w Trokach), również najpewniej inspirowany dziełami norymberskiego mistrza. Wzorem dla postaci Chrystusa Boleściwego (Męża Boleści) w tej miniaturze była rycina Sebalda Behama, starszego brata Barthela Behama, z 1520 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. Gr.Ob.N.72 MNW). 

Król zamawiał w Norymberdze wiele dzieł, w tym srebrne ołtarze i świeczniki. Srebrny krucyfiks z relikwią Krzyża Świętego z 1510 roku, zamówiony prawdopodobnie przez Zygmunta I w Norymberdze, został przez niego ofiarowany klasztorowi na Jasnej Górze. Dla upamiętnienia narodzin syna król zamówił srebrną figurę św. Mikołaja; ozdobiono ją królewskimi herbami wykonanymi w Norymberdze i w 1523 roku przekazano w darze kościołowi św. Mikołaja w Bari (pro insigniis maiestatis regiae, Nurembergae factis et tandem Barum missis ad argenteam imaginem divi Nicolai, expositi sunt, wg „Mecenat Zygmunta Starego w zakresie rzemiosła artystycznego” Adama Bochnaka, s. 154, 249). Dürer uwzględnił wizerunki Zygmunta I i jego brata Władysława II, króla Węgier i Czech, a także syna tego ostatniego, Ludwika, oraz córki Anny, w drzeworycie z 1515 roku zatytułowanym „Zjazd monarchów w Wiedniu”, będącym częścią cyklu przedstawiającego Łuk triumfalny cesarza Maksymiliana I. Podobnie jak w przypadku wizerunków cesarza, przedstawienia Jagiellonów prawdopodobnie wzorowano na innych podobiznach - najpewniej autorstwa samego Dürera. Podobne wizerunki trzech władców z dynastii Jagiellonów - Władysława II, Ludwika II i Zygmunta I - pojawiły się w cyklu „Biały Król” (Der Weißkunig), powstałym w Augsburgu w latach 1514-1516 (uważanym za dzieło Leonharda Becka i przedstawiającym spotkanie Jagiellonów z cesarzem Maksymilianem I, do którego doszło 15 lipca 1515 roku między Bratysławą a Hainburgiem nad Dunajem).

Dobrze udokumentowane powiązania Albrechta Hohenzollerna (1490-1568), syna Zofii Jagiellonki (1464-1512), mają kluczowe znaczenie dla zrozumienia domniemanych związków między dworem królewskim w Sarmacji a Dürerem. Ten siostrzeniec króla Zygmunta I władał Księstwem Pruskim - będącym wówczas lennem Polski - a jego mecenat, podobnie jak jego sarmackich krewnych, miał wymiar prawdziwie międzynarodowy. Kupcy z Florencji i Norymbergi dostarczali towary luksusowe na dwór Albrechta w Królewcu (wg „Sztuka Albrechta Dürera i Cranachów na artystycznym dworze Albrechta Hohenzollerna w stołecznym Królewcu” Piotra Bireckiego, s. 58, 60). Książę zamawiał i kupował obrazy u Lucasa Cranacha Starszego, a przed sierpniem 1525 roku nabył pięć obrazów portretowych pędzla Dürera za pośrednictwem norymberskiego mieszczanina Bastiana Startza. 8 sierpnia 1525 roku Startz przypomniał księciu o konieczności uregulowania płatności; zaległa należność wynosiła 100 florenów (Albrecht Durrer auß Befelch m. g. Herrn für 5 conterfein Tafeln 100 fl., wg „Die Kunst am Hofe der Herzöge von Preußen”, Hermann Ehrenberg, s. 18, 145). Tożsamość osób uwiecznionych na portretach pozostaje nieznana; biorąc jednak pod uwagę, że dzieła te powstały w okresie hołdu pruskiego (10 kwietnia 1525 r.), wysoce prawdopodobne jest, iż jeden z nich przedstawiał króla Polski, wuja Albrechta. W 1529 roku Albrecht sprowadził do Prus ucznia Dürera w celu wykonania prac malarskich. Był nim Crispin Herrant (lub Herranth); aby zapewnić sobie jego usługi, książę napisał pod koniec lutego 1529 roku list do Sebalda von der Thyle, określając Herranta mianem „czeladnika [lub towarzysza] nieżyjącego już mistrza Albrechta Dürera” (Meister Albrecht Dürers in got verstorben gesell, wg „Lucas Cranach des Aeltern Leben und Werke”, Christian Schuchardt, s. 122-123).

Warto również wspomnieć o znaczącej kolekcji rycin Dürera, znanej jako „Trylogia Piotra Wedelickiego”, obejmującej drzeworyty z cykli Apokalipsa, Wielka Pasja oraz Życie Marii, powstałych w latach 1498-1511 (łącznie 46 rycin). Zbiór ten znajduje się obecnie w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej (nr inw. 4276). Wedelicki (znany także jako Wedeliciusz lub Vedelicius, ok. 1483-1543), pochodzący z Obornik pod Poznaniem, był lekarzem na dworze Zygmunta I i Bony Sforzy, a także rektorem Akademii Krakowskiej. Studiował filozofię w Krakowie oraz medycynę w Bolonii (1516 r.). Jako zapalony bibliofil zgromadził bogaty księgozbiór; część tych woluminów zachowała się do dziś w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali (dokąd trafiły jako łup wojenny zdobyty podczas potopu). Wspomniane drzeworyty zostały wydane w 1511 roku i oprawione w jeden tom; egzemplarz ten opatrzony jest ekslibrisem Wedelickiego. Przed 1864 rokiem księga ta należała do biblioteki księży misjonarzy przy kościele Świętego Krzyża w Warszawie (wg „15th century Italian print ...”, Heleny Domaszewskiej, s. 48).

Na dawnych ziemiach Sarmacji nie zachowały się żadne oryginalne obrazy ani rysunki Dürera. Przed II wojną światową najważniejszym zespołem dzieł były wspomniane rysunki z kolekcji Lubomirskich, przechowywane od 1868 roku w Muzeum im. Lubomirskich we Lwowie. Zostały one skonfiskowane przez niemieckie władze okupacyjne 2 lipca 1941 roku i wywiezione do Niemiec. Po wojnie, odzyskane przez armię amerykańską i zwrócone członkowi rodziny Lubomirskich, zostały sprzedane na prywatnych aukcjach. Do znaczących dzieł z tej kolekcji należą: Autoportret, studium dłoni i poduszki (strona recto) z 1493 roku oraz Fortuna w niszy - studium kobiecego aktu z 1498 roku, przedstawiające prawdopodobnie żonę artysty, Agnes (The Metropolitan Museum of Art, nr inw. 1975.1.862 i 1975.1.861). W skład kolekcji wchodziły również dwa inne studia kobiecych aktów: Akt kobiety z kijem z około 1500 roku (National Gallery of Canada, nr inw. 6652) oraz Akt kobiety z lustrem, znajdujący się prawdopodobnie w zbiorach prywatnych (papier, 25 x 19,5 cm), a także Leżący akt męski z maczugą z około 1526 roku (Museum of Fine Arts w Bostonie, nr inw. 59.532), Akt męski z lustrem (recto) i Akt męski z lwem (verso) z około 1500 roku (National Gallery of Art w Waszyngtonie, nr inw. 1991.182.11.a i 1991.182.11.b), Porwanie Europy - projekt malowidła na szkle, przypisywany obecnie Hansowi Baldungowi (British Museum, nr inw. 1997,0712.15), oraz dwa studia nagiego Chrystusa: Złożenie do grobu (kolekcja prywatna) i Martwy Chrystus z 1505 roku (Cleveland Museum of Art, nr inw. 1952.531). Najwybitniejszymi rysunkami w tej kolekcji są zatem akty. Szczególną urodą odznacza się również rysunek młodego byka z około 1496 roku (błędnie opatrzony inną ręką datą 1508), określany tak ze względu na widoczne narządy płciowe (Art Institute of Chicago, nr inw. 1965.408). Jedynym rysunkiem Dürera z kolekcji Lubomirskich, który zachował się w Polsce, jest Głowa brodatego mężczyzny, przechowywana obecnie w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu (nr inw. 8318). 

Cztery rysunki autorstwa Dürera i artystów z jego kręgu, pochodzące ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie - ekslibris Willibalda Pirckheimera z 1503 roku, Madonna z Dzieciątkiem i aniołami (z kolekcji Stanisława Kostki Potockiego), Madonna z Dzieciątkiem na półksiężycu (papier, 21,2 x 16 cm) oraz Leżąca lwica (z kolekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego) - zostały najprawdopodobniej zrabowane lub spalone przez niemieckich okupantów w latach 1939-1945, wraz z ponad 60 tysiącami innych rycin i rysunków (por. „The Fate of the Lubomirski Dürers” Adolfa Juzwenki i Thaddeusa Mireckiego, s. 169).

Piękny puchar z pokrywą, tzw. typu Dürera, wykonany ze złoconego srebra i podarowany w 1647 roku przez króla Władysława IV Wazę carowi Aleksemu I Michajłowiczowi (Muzea Kremla Moskiewskiego, nr inw. МЗ-159), uznawany jest za dzieło powstałe w Polsce i świadczy o silnych inspiracjach twórczością Dürera oraz jego kręgu w naszym kraju. Wśród dzieł malarskich warto wymienić Upadek pod krzyżem - środkową kwaterę tryptyku przechowywanego niegdyś w katedrze we Wrocławiu; uważa się ją za dzieło Hansa Dürera, powstałe około 1522 roku i inspirowane drzeworytem Albrechta z 1511 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. Śr.317/1 MNW). Ówczesnym biskupem wrocławskim był Jan V Thurzo (1464/1466-1520), urodzony w Krakowie syn miejscowego patrycjusza, który w 1508 roku zakupił Madonnę pędzla Dürera bezpośrednio od samego mistrza.

Prawdopodobne jest również, że Hans pracował w Nysie około 1524 roku, gdyż jedno z jego najważniejszych dzieł, przedstawiające Madonnę i Czternastu Świętych Wspomożycieli, znajduje się w kaplicy św. Józefa w tamtejszej bazylice św. Jakuba i św. Agnieszki (deska, 180 x 120 cm). Dzieło to opatrzone jest datą „1524” oraz splecionym monogramem „HD”, umieszczonym w centrum kompozycji (w jej dolnej partii). Choć dokładna proweniencja obrazu nie jest znana, przypuszcza się, że stanowił on element pierwotnego wyposażenia kościoła i przetrwał zarówno szwedzką okupację miasta w 1642 roku, jak i II wojnę światową. W latach 80. XIX wieku obraz poddano konserwacji w Monachium (wg „Ein Hans Dürersches Gemälde in der katholischen Pfarrkirche zu Neisse”, Hermann Dittrich, s. 459, 463, 465). Powstanie dzieła można wiązać z osobą Jakoba von Salzy (1481-1539), księcia-biskupa wrocławskiego i następcy Jana V Thurzo. Salza został pochowany w tym kościele; znajduje się tam również jego wspaniały, renesansowy nagrobek wykuty w czerwonym marmurze. Monument ten zawiera dwa wizerunki biskupa: jeden przedstawia go spoczywającego na katafalku, w szatach liturgicznych, na płycie wierzchniej sarkofagu; drugi widnieje na płycie czołowej i ukazuje go w rokiecie, stroju noszonym wówczas przez biskupów-starostów na Śląsku. Warto zauważyć, że jeden z rycerzy przedstawionych na bokach nagrobka wykazuje uderzające podobieństwo do wizerunku Zygmunta I w zbroi sarmackiej, wyrzeźbionego w tondzie w Kaplicy Zygmuntowskiej i datowanego na rok 1522 (dzieło przypisywane Bartolomeo Berrecciemu). Jeśli obraz powstał na zamówienie Salzy lub osoby z jego otoczenia, co jest prawdopodobne, wówczas jeden z ukazanych na nim świętych biskupów prawdopodobnie nosi rysy biskupa wrocławskiego; może to być święty Akacjusz (drugi od prawej), spoglądający w stronę widza. W pobliskim Muzeum Powiatowym w Nysie znajduje się szesnastowieczny obraz - prawdopodobnie dzieło miejscowego artysty - który według przypuszczeń powstał pod wpływem ryciny Albrechta Dürera przedstawiającej koronację Marii, pochodzącej z cyklu Życie Marii.

W tym kontekście wysoce prawdopodobne jest, że to Albrecht Dürer zaprojektował - jak sugeruje literatura przedmiotu - wykonane z brązu epitafium Andrzeja Szamotulskiego (zm. 1511), wojewody poznańskiego. To wspaniałe epitafium, w którym sposób przedstawienia zmarłego przywodzi na myśl wizerunki świętych autorstwa Dürera, powstało w norymberskim warsztacie Vischerów z przeznaczeniem dla kolegiaty w Szamotułach. Uważa się, że epitafium Piotra Kmity (1442-1505) w katedrze wawelskiej, również wykonane w norymberskim warsztacie Vischera, zostało zainspirowane postacią świętego Eustachego (portret Lukasa Paumgartnera) z ołtarza Paumgartnerów autorstwa Dürera (wg „Kraków, jego dzieje i sztuka” Helena Blumówny, s. 280).

Na koniec warto wspomnieć o rysunku z kolekcji Lubomirskich, znajdującym się obecnie w zbiorach Morgan Library & Museum w Nowym Jorku (piórko, brązowy tusz i lawowanie na papierze, 9,4 x 9,3 cm, nr inw. 1977.40). Uzanwany on jest za przedstawienie pelikana karmiącego młode własną krwią - symbol ofiarności. Jednak w źródłach polskich wizerunek ten interpretowano jako symbol heraldyczny i zestawiano z wyobrażeniem widniejącym w herbie Michaela Behaima, stworzonym przez Dürera około 1520 roku; rysunek określano zatem jako przedstawienie orła heraldycznego (wg „Albrecht Dürer: czterechsetna rocznica śmierci mistrza (1528-1928) i jego rysunki w Polsce” Władysława Kozickiego, s. 391, 394, 396, 398). Ptak na rysunku rzeczywiście bardziej przypomina orła niż pelikana; co więcej, uwił on gniazdo na kuli, lub raczej na globie, co może wskazywać, że jest to bardziej symbol królewski. Ten tok rozumowania przywodzi na myśl słynną legendę o początkach państwa polskiego: Lech, mityczny przodek Polaków, „założył miasto Gniezno, kędy w pochodzie znalazł był na wierzchołku dębu gniazdo orła białego wychowującego pisklęta drobne. Miejsce było powabne, upodobał je sobie, założył gród stółeczny, a owego orła białego wziął za godło narodowe i ozdobił nim sztandary wojowników swoich” (wg „Stanisław Żółkiewski, obraz historyczny z czasów Stefana i Zygmunta III, królów”, Józef Aleksander Starża [Miniszewski], tom 1, s. X). Scenę odkrycia gniazda przez Lecha zilustrował w 1893 roku Walery Eljasz-Radzikowski.
Picture
​Młody byk z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1496 r., Art Institute of Chicago.
Picture
​Akt męski z lustrem (recto) z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1500 r., National Gallery of Art, Waszyngton.
Picture
​Akt męski z lwem (verso) z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1500 r., National Gallery of Art, Waszyngton.
Picture
​Akt kobiecy z lustrem z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Albrechta Dürera, lata 1500., kolekcja prywatna.
Picture
​Porwanie Europy z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Hansa Baldunga, ok. 1503-1505 r., British Museum. © The Trustees of the British Museum.
Picture
Leżący akt męski z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1526 r., Museum of Fine Arts w Bostonie.
Picture
​Polski Orzeł Biały (?) z kolekcji Lubomirskich, autorstwa Albrechta Dürera, pierwsza ćwierć XVI wieku, Morgan Library & Museum w Nowym Jorku.
Picture
​Trylogia Piotra Wedelickiego (ok. 1483-1543) zawierająca drzeworyty z cykli Albrechta Dürera: Apokalipsa, Wielka Pasja i Żywot Marii, 1511 r., Muzeum Archidiecezji Warszawskiej.
Picture
​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu króla Zygmunta I (1467-1548) autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1515 r., zaginiony. © Marcin Latka
Picture
​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu królowej Barbary Zapolyi (1495-1515) autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1515 r., zaginiony. © Marcin Latka
Picture
​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu królewny Anny Jagiellonki (1503-1547) autorstwa Albrechta Dürera, ok. 1515 r., zaginiony. © Marcin Latka
Picture
​Upadek pod krzyżem, kwatera środkowa tryptyku z katedry we Wrocławiu, autorstwa Hansa Dürera, ok. 1522 r., Muzeum Narodowe w Warszawie.
    Picture
    Artinpl jest indywidualnym projektem edukacyjnym szerzącym wiedzę o dziełach sztuki obecnie i dawniej w Polsce. 

    ​© Marcin Latka

    Picture

    Picture

    Kategorie

    All
    Albrecht Durer
    Anna Katarzyna Konstancja Waza
    Barok
    Biseksualnosc
    Braz
    Gotyk
    I Rzeczpospolita
    Jagiellonowie
    Klejnoty
    Krakow
    Krolewski
    Lesbianizm
    Leszczynki
    LGBT
    Lublin
    Lubomirscy
    Malarstwo
    Manieryzm
    Metamorfozy
    Niderlandzki
    Popiersia
    Portret
    Radziwillowie
    Rekonstrukcja
    Rembrandt
    Renesans
    Rubens
    Rycina
    Rysunek
    Rzezba
    Sarmacja
    Skarby
    Sobieski
    Sredniowiecze
    Tapiserie
    Tarnow
    Tarnowski
    Tatarzy
    Transwestytyzm
    Turbany
    Tycjan
    Warszawa
    Wazowie
    Wettyn
    XVIII Wiek
    XVII Wiek
    XVI Wiek
    XV Wiek
    Zawieszenie
    Zlotnictwo
    Zygmunt III Waza

    Archiwum

    November 2026
    September 2026
    August 2026
    April 2026
    January 2026
    July 2024
    April 2023
    May 2022
    March 2022
    February 2022
    August 2021
    August 2020
    December 2019
    September 2019

    Picture
    O autorze ...
Powered by Create your own unique website with customizable templates.
  • Home
  • EN
  • FR
  • PL