Rekonstrukcja portretów Radziwiłłów z lat 20. i 30. XVII wieku

Radziwiłłowie, jeden z najbogatszych rodów magnackich w XVII-wiecznej Europie i najpotężniejszy w Wielkim Księstwie Litewskim, posiadali jedną z najważniejszych kolekcji portretów w Sarmacji. Jako książęta Cesarstwa Rzymskiego, gromadzili wizerunki członków europejskich rodzin królewskich i szlacheckich oraz posiadali liczne portrety różnych członków rodziny i krewnych. Zachowane inwentarze, takie jak inwentarz kolekcji Bogusława Radziwiłła (1620-1669) z 1657 roku (AGAD 1/354/0/26/84), potwierdzają bogactwo ich zbiorów sztuki i ich europejski charakter.

Dziś jednak, poza kilkoma płótnami z kolekcji nieświeskiej, prawie nic nie przetrwało. Wiele oryginalnych portretów, które przetrwały potop (1655-1660) i wojnę północną, zostało zreprodukowanych w serii rycin wykonanych w latach 1747-1758 przez rytownika pochodzenia żydowskiego Hirsza Lejbowicza (Lejbowicza). Wraz z ojcem, Lejbą Zyskielowiczem z Sokala, na dworze radziwiłłowskim w Nieświeżu, stworzyli oni miedzioryty do dzieła Marcina Franciszka Wobego Icones familiæ ducalis Radivilianæ ..., wydanego w Nieświeżu w 1758 roku (Biblioteka Narodowa, A.781).

Wcześniej, prawdopodobnie na krótko przed potopem, kilka z tych lub podobnych portretów zostało również zreprodukowanych w formie rysunków, najprawdopodobniej jako szkice przygotowawcze do rycin, obecnie znajdujące się w Państwowym Muzeum Ermitażu (znany jako „Album rysunkowych portretów postaci polskich”, tusz i bistr na papierze, 33 x 28 cm). Zostały one przeniesione z Biblioteki Akademii Nauk w Petersburgu w 1941 roku i prawdopodobnie pierwotnie stanowiły część kolekcji nieświeżskiej.

Wizerunki Anny Radziwiłłowej z Kettlerów (1567-1617) ze zbiorów Ermitażu (nr inw. OP-45857) oraz rycina Leybowicza, wzorowane na podobnych oryginałach, co portrety malowane w Muzeum Narodowym w Warszawie (nr inw. MP 2472 MNW) i w Wileńskiej Galerii Obrazów, a także wizerunek Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) z ryciny Leybowicza, podobny do tego z portretu całopostaciowego w Narodowym Muzeum Sztuki Białorusi w Mińsku, uznawanego za dzieło Daniela Schultza, dowodzą, że wszystkie te wizerunki powstały na podstawie malowanych oryginałów.

Wiele z najwspanialszych portretów w obu seriach to wizerunki pochodzące z pierwszej ćwierci XVII wieku. Portrety kobiet, w szczególności, prezentują bogactwo strojów, tkanin, koronek i wystawnej biżuterii, inspirowanych przede wszystkim modą hiszpańską, z lokalnymi wpływami (nakrycia głowy zdobione klejnotami). Do najciekawszych należą portrety Anny Sapiehy (1603-1627), córki kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego Lwa Sapiehy i Elżbiety Radziwiłłówny, która poślubiła Albrychta Władysława Radziwiłła w 1618 roku (Ermitaż, nr inw. ОР-45867), oraz Tekli Anny Wołłowicz (Valavičiūtė, 1608-1637), córki podkanclerzego litewskiego Hieronima Wołłowicz i Elżbiety Gosławskiej, która poślubiła Aleksandra Ludwika Radziwiłła w 1623 roku (Ermitaż, nr inw. ОР-45870). Równie interesujący jest wizerunek ruskiej księżniczki Lawinii Leonilli Koreckiej (ok. 1587-1641), córki księcia Joachima Koreckiego i Anny Chodkiewicz, która poślubiła księcia Jana Olbrychta Radziwiłła (1591-1626) w 1609 roku, a także wizerunek jej męża w stroju narodowym, niewątpliwie pendanty (Ermitaż, nr inw. ОР-45871, ОР-45872).

Podobne portrety Anny Zofii Zenowicz (ok. 1615-1664), córki kasztelana połockiego Mikołaja Bogusława Zenowicza i Anny Chodkiewicz, która w 1628 roku została drugą żoną Albrychta Władysława Radziwiłła, oraz Reginy von Eisenreich (ok. 1589-1637), bawarskiej arystokratki i damy dworu królowej Konstancji Habsburżanki, pierwszej żony kanclerza wielkiego litewskiego Albrychta Stanisława Radziwiłła, którego poślubiła w 1619 roku, prawdopodobnie pochodzą z tej samej serii portretów. To samo dotyczy portretu damy w dużej kryzie i kapeluszu, który na rycinie Leybowicza został odtworzony jako wizerunek Anny Elżbiety Radziwiłłówny (1518-1558).

Niektóre z tych kobiet pochodziły z kalwińskich (pierwotnie prawosławnych) rodzin, które przeszły na katolicyzm na początku XVII wieku. Na podstawie strojów i wieku modeli, wszystkie te podobizny można datować na lata 20. XVII wieku. Prawdopodobnym autorem portretów mógł być Jacob van Doort (zm. 1629), malarz flamandzki lub holenderski, który, według moich ustaleń, namalował wówczas portrety członków kalwińskiej gałęzi rodu Radziwiłłów. Styl dzieła sugeruje, że van Doort jest najprawdopodobniejszym autorem portretu Teodora Denhoffa (ok. 1570-1622), wojewody parnawskiego, obecnie w Pałacu w Wilanowie. Portret ten został namalowany około 1620-1622 roku, kiedy Denhoff był wojewodą wendeńskim (Cēsis na Łotwie, napis w prawym górnym rogu: TEODORVS / DENHOF PALAT: / VINDENSIS). To samo najprawdopodobniej dotyczy również portretów hrabiny Marii von Rautter (1576-1626) i jej męża, hrabiego Friedricha zu Dohna-Schlobitten (1570-1627), pochodzących z Pałacu w Drogoszach i zaginionych podczas II wojny światowej.

Druga grupa wizerunków to ta, którą na podstawie strojów modeli i dat ich życia można datować na lata 30. XVII wieku. W tej grupie, wśród rysunków przechowywanych w Ermitażu, wymienić należy wizerunek Janusza Radziwiłła Młodszego w stroju sarmackim, w płaszczu i czapce podbitej futrem (nr inw. OP-45876), portret jego pierwszej żony Katarzyny Potockiej (zm. 1642), córki Stefana Potockiego i Marii Mohylanki, wnuczki księcia mołdawskiego Jeremiego Mohyły (nr inw. OP-45877), a także portret Albrychta Stanisława Radziwiłła (1593-1656) w ciemnym dublecie, z tłokiem pieczętnym na stole (nr inw. ОР-45874). Portrety te charakteryzują się bogactwem tkanin, koronek i biżuterii, co w połączeniu z charakterystyczną pozą, dłonią opartą na stole i ujęciem postaci w trzech czwartych zbliża je do portretu księcia Zasławskiego pędzla Bartłomieja Strobla, zaś w tym kontekście do portretu Janusza Radziwiłła Młodszego w czerwono-srebrnym dublecie, również autorstwa Strobla, znajdującego się w Białoruskim Narodowym Muzeum Sztuki (olej na płótnie, 114 x 90 cm, nr inw. ЗЖ-109). Ten ostatni portret został namalowany w 1634 roku, około dwa lata po jego powrocie z Niderlandów.

Janusz pochodził z kalwińskiej gałęzi litewskiej rodziny magnackiej. We wrześniu 1628 roku wyruszył w czteroletnią podróż, głównie przez Niemcy i Niderlandy, wracając do Warszawy jesienią 1632 roku. Rozpoczął studia w 1629 roku na uniwersytecie lipskim, a od 1631 roku studiował w Altdorfie. Ukończył studia na Uniwersytecie w Lejdzie. Krótko przed powrotem do Sarmacji, w Lejdzie, David Bailly (1584-1657) namalował wspaniały portret księcia w pełnej postaci, ubranego w srebrno-złoty dublet i spodnie. Obraz pochodzi z kolekcji króla Prus Fryderyka I (1657-1713) i znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu (olej na płótnie, 202 x 114,7 cm, nr inw. MNWr VIII-578). Ciekawostką jest, że w 1633 roku, gdy książę powrócił do ojczyzny, holenderski rytownik Willem Hondius wykonał w Hadze rycinę przedstawiającą podobny wizerunek Janusza, ale w popiersiu i zbroi (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Napis u dołu potwierdza tożsamość portretowanej osoby i to, że rycina została opublikowana w 1633 roku w Hadze, a także fakt, że oryginalny obraz namalował Bailly (Cujus effigiem à Celeberrimo Bailio depictam ...). Wiek księcia wskazany na rycinie (ÆT SVÆ XIX) sugeruje, że oryginalny portret pochodzi z około 1631 roku. Bailly prawdopodobnie nadal pracował dla Radziwiłła po jego powrocie do Rzeczypospolitej, a także dla innych zleceniodawców polsko-litewsko-ruskich, o czym świadczy jego autoportret z lat 40. XVII wieku, obecnie znajdujący się w Pałacu w Wilanowie (nr inw. Wil.1752). Potencjalnie mógł on być autorem portretu pierwszej żony Janusza, Katarzyny Potockiej, reprodukowanego na rycinie Leybowicza, przypominającego jej pośmiertny portret z drugą żoną księcia, Marią Lupu, namalowany przez Johanna Schrettera w 1646 roku (Narodowe Muzeum Sztuki Białorusi, nr inw. 3Ж-125). Jest pewne, że Leybowicz nie oparł swojego portretu Katarzyny na tym pędzla Schrettera, gdyż pomylił podobny wizerunek Marii Lupu z wizerunkiem Katarzyny Tomickiej (ok. 1517-1551). Można stąd wnioskować, że niewątpliwie istniały oddzielne portrety dwóch żon Janusza Młodszego. Ponieważ rysy twarzy Katarzyny różnią się od tych na rysunku w Ermitażu, gdzie nosi podobny strój, ale ma bardziej wydłużony nos, jest wysoce prawdopodobne, że pierwowzór został stworzony przez innego malarza. Janusz poślubił katoliczkę Potocką we wrześniu 1638 roku, wbrew woli ojca.

Portrety Albrychta Stanisława wykonane przez Strobla prawdopodobnie uległy zniszczeniu podczas potopu i wojny północnej, ponieważ Leybowicz odtworzył na swojej rycinie inny wizerunek kanclerza wielkiego litewskiego, podobny do portretu całej postaci przechowywanego w Mińsku (nr inw. ЗЖ-141). Ciekawostką jest również fakt, że wizerunek drugiej żony Albrychta Stanisława, Anny Krystyny ​​Lubomirskiej (1618-1667), w serii Leybowicza, przedstawia ją w podeszłym wieku (CHRISTINA ANNA COMITISSA w Wiśniczu ...); należy go zatem datować na lata 60. XVII wieku, a więc kilka lat po śmierci męża. Anna Krystyna była córką wojewody ruskiego i krakowskiego Stanisława Lubomirskiego (1583-1649) i Zofii Ostrogskiej (1595-1622), a poślubiła Albrychta Stanisława 30 marca 1638 roku (zatem krótko przed ślubem Janusza z Potocką). Niewątpliwie istniał portret przedstawiający ją w czasie jej małżeństwa z Radziwiłłem. Pod tym względem szczególnie interesujący jest portret Zofii Zborowskiej (SOPHIA De Zborow / ZBOROWSKA ...), która zmarła po 1618 roku i była żoną Jerzego Radziwiłła (1578-1613), kasztelana trockiego. Wynika to z faktu, że dama jest ubrana w strój typowy dla lat 30. lub początku 40. XVII wieku i przypomina wspomniane portrety Katarzyny Potockiej i Marii Lupu, a także podobiznę Lukrecji Strozzi z cyklu Leybowicza. Możliwe, że podobnie jak w przypadku wizerunku Katarzyny Tomickiej, Leybowicz pomylił portret Anny Krystyny ​​Lubomirskiej z około 1638 roku z zaginionym portretem Zofii Zborowskiej.

​Portret Teodora Denhoffa (ok. 1570-1622) autorstwa Jacoba van Doorta, ok. 1620-1622, Pałac w Wilanowie. Wirtualna rekonstrukcja, © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Anny Sapiehy (1603-1627) autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Tekli Anny Wołłowicz (1608-1637) autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Lawinii Leonilli Koreckiej (ok. 1587-1641) autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Jana Olbrychta Radziwiłła (1591-1626) autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

Hipotetyczna rekonstrukcja portretu damy, rzekomo Anny Elżbiety Radziwiłłowej (1518-1558), autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Reginy von Eisenreich (ok. 1589-1637) autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Anny Zofii Zenowicz (ok. 1615-1664) autorstwa Jacoba van Doorta, lata 20. XVII wieku, zaginiony. © Marcin Latka

​Portret Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) autorstwa Davida Bailly, ok. 1631-1632, Muzeum Narodowe we Wrocławiu.

Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) autorstwa Davida Bailly, ok. 1631, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) autorstwa Davida Bailly, ok. 1631, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) autorstwa Davida Bailly, ok. 1638, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Katarzyny Potockiej (zm. 1642) autorstwa Davida Bailly, ok. 1638, zaginiony. © Marcin Latka

Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Katarzyny Potockiej (zm. 1642) autorstwa Davida Bailly, ok. 1638, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Katarzyny Potockiej (zm. 1642) autorstwa Davida Bailly, ok. 1638, zaginiony. © Marcin Latka

​Portret Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) autorstwa Bartłomieja Strobla, ok. 1634, Narodowe Muzeum Sztuki Białorusi w Mińsku.

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Janusza Radziwiłła Młodszego (1612-1655) autorstwa Bartłomieja Strobla, ok. 1638, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Katarzyny Potockiej (zm. 1642) autorstwa Bartłomieja Strobla, ok. 1638, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Albrychta Stanisława Radziwiłła (1593-1656) autorstwa Bartłomieja Strobla, ok. 1638-1646, zaginiony. © Marcin Latka

Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Anny Krystyny ​​Lubomirskiej (1618-1667) autorstwa Bartłomieja Strobla, ok. 1638-1646, zaginiony. © Marcin Latka