Dürer w Polsce - część V

Uczniowie artysty w Polsce

Albrecht Dürer wykształcił i wywarł wpływ na wielu wybitnych artystów doby renesansu, zwłaszcza w Norymberdze. 

Uważa się, że Hans von Kulmbach (ok. 1480-1522), bliski uczeń i asystent malarza, działał w Krakowie w latach 1509-1511 oraz 1514-1515; stworzył tam liczne dzieła dla sarmackich mecenasów - przede wszystkim dla Johanna Bonera (1462-1523), bankiera króla Zygmunta I, a także dla samego monarchy. Przypisuje mu się autorstwo obrazów na odwrociach skrzydeł tryptyku z Pławna, przedstawiających Chrystusa Króla i Marię Królową, przechowywanych obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie (deska, 145,2 x 46,5 cm, nr inw. Śr.18/4; Śr.18/5). Tryptyk ten prawdopodobnie posłużył za wzór dla srebrnego ołtarza, zamówionego przez króla i wykonanego w warsztacie Albrechta Glima w Norymberdze. Stan zachowania obu skrzydeł jest nienajlepszy; co więcej, miały one zapewne służyć jedynie jako wstępne „szkice” do akceptacji przez monarchę, jednak ich styl pozwala również na przypisanie ich warsztatowi Dürera. Ołtarz wykonany przez Glima został zniszczony przez wojska szwedzkie podczas potopu (1655-1660), zatem prawdopodobnie nigdy nie dowiemy się, czy skrzydła zostały namalowane przez samego Dürera.

To najprawdopodobniej Hans lub jego warsztat stworzyli na początku XVI wieku portret w popiersiu margrabiny Zofii Jagiellonki (1464-1512), siostry Zygmunta I. Obraz ten, znajdujący się obecnie w kolekcji prywatnej (olej na desce, 37,2 × 28,9 cm), stanowi parę z portretem męża Zofii, margrabiego Fryderyka I Hohenzollerna (1460-1536); ponadto na początku XIX wieku Franz Wolfgang Röhrich (1787-1834) wykonał kopie podobnych portretów margrabiny i jej męża, ukazanych w ujęciu do trzech czwartych postaci (Metropolitan Museum of Art, nr inw. 07.245.2 i 07.245.1). Kulmbach jest również autorem znakomitego portretu syna margrabiny, Kazimierza (1481-1527), namalowanego w 1511 roku (Alte Pinakothek w Monachium, nr inw. 9482).

Pobyt Kulmbacha w Polsce nie budzi dziś wątpliwości; jednak pod koniec XIX wieku Leonard Lepszy z trudem przekonywał do tego opinię publiczną, co opisał w swoim artykule (za „Kultura epoki jagiellońskiej w świetle wystawy zabytków w 500 letnią rocznicę odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego”, s. 58-62). Wiele jego dzieł zaginęło w burzliwych dziejach kraju, w tym podczas II wojny światowej, kiedy to część z nich została zrabowana przez niemieckie władze okupacyjne. Jednym z takich dzieł był dwustronny obraz z kolekcji Katarzyny Potockiej z Branickich (1825-1907), przechowywany niegdyś w krakowskim pałacu „Pod Baranami” (deska, 75 x 50 cm, nr inw. 274). Jedna strona przedstawiała Ofiarowanie Jezusa w świątyni, a druga - świętą Barbarę. Podobnie jak święta Katarzyna Aleksandryjska ze zbiorów Muzeum Czartoryskich (deska, 56 x 38,2 cm, nr inw. MNK XII-328), obiekt ten stanowił fragment skrzydła bocznego tryptyku pochodzącego z kościoła oo. paulinów na Skałce w Krakowie. Kwatera środkowa tego tryptyku, ukazująca Pokłon Trzech Króli, znajduje się obecnie w Gemäldegalerie w Berlinie (deska, 158,9 x 112,8 cm, nr inw. 596A; sygnatura i data po lewej stronie, w partii środkowej: 1511 / HK w ligaturze). W klasztorze na Skałce zachował się tylko jeden fragment tego tryptyku; przedstawia on Ucieczkę do Egiptu, a na odwrocie - dolną partię postaci świętej Barbary.

Ponieważ panel z przedstawieniem Zaśnięcia Marii, zawierający wizerunek fundatora z herbem Rawicz (Muzeum Czartoryskich, nr inw. MNK XII-341), uważano wcześniej za część tego tryptyku, sądzono, że fundatorem był Stanisław Jarocki (zm. 1515), kasztelan zawichojski (wg „Hans Suess z Kulmbachu”, Józef Muczkowski i Józef Zdanowski, s. 26). Jednakże, skoro obecnie przypisuje się to dzieło Michaelowi Lanczowi von Kitzingen (jako obraz namalowany w 1522 roku dla kaplicy Ożarowskich w katedrze wawelskiej) i jest on znacznie większy od pozostałych kwater, hipoteza o ufundowaniu trypryku przez Jarockiego wydaje się mniej prawdopodobna.

Lepszy opisał panel z wizerunkiem świętej Barbary jako dzieło „przypominające harmonią i glębokością barw dzieła mistrzów weneckich”. Przedstawiono ją w koronie i sukni z głębokim dekoltem, typowych dla mody sarmackiej pierwszej ćwierci XVI wieku. Podobne stroje pojawiają się w scenie Zstąpienia świętego Jana Ewangelisty do grobu, namalowanej przez Kulmbacha w 1516 roku dla ołtarza ufundowanego przez Johanna Bonera (Bazylika Mariacka w Krakowie). Ponieważ uważa się, że scena ta zawiera po lewej stronie wizerunek fundatora, przedstawione po prawej stronie damy to prawdopodobnie królowa Barbara Zapolya (zm. 1515) oraz żona Johanna, Szczęsna Morsztynówna.

Kompozycja tryptyku ze Skałki silnie nawiązuje do ołtarza Paumgartnerów, namalowanego przez Dürera około 1500 roku (Alte Pinakothek w Monachium, nr inw. 701–706); postacie świętych ukazane na jego skrzydłach są w rzeczywistości zakamuflowanymi portretami fundatorów: braci Stephana Paumgartnera (1480-1525) - ukazanego po lewej jako święty Jerzy, oraz Lukasa Paumgartnera (zm. 1515) - ukazanego po prawej jako święty Eustachy (por. „The Cult of Saint Katherine of Alexandria in Late-Medieval Nuremberg”,  Anne Simon, s. 273). W konsekwencji wizerunki świętej Katarzyny i świętej Barbary na tryptyku ze Skałki również prawdopodobnie stanowiły portrety rzeczywistych osób związanych z fundatorem dzieła. Ponadto, zapewne w latach 20. XVI wieku, nieznany naśladowca Hansa von Kulmbacha stworzył podobny tryptyk dla katedry w Sandomierzu (obecnie w zbiorach Muzeum Diecezjalnego). Artysta ten zmodyfikował pewne elementy, w szczególności postać Madonny na kwaterze środkowej. Zachowane skrzydło lewe przedstawia - jak się przypuszcza - postać Władysława Jagiełły.

Georg Pencz (ok. 1500-1550) to kolejny wybitny uczeń Dürera, którego związki z Polską zostały dobrze udokumentowane w literaturze przedmiotu. W lipcu 1535 roku otrzymał on zapłatę za czternaście obrazów przedstawiających cykl pasyjny, przeznaczonych na zewnętrzną stronę skrzydeł srebrnego ołtarza do kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu (Sic Georgio Pinczenstain pictori, qui laborem extrinsecus pictori[s] ornat, dati ad laborem et rationem monetae fl 290). Artysta zrealizował to znaczące i prestiżowe zamówienie dla ołtarza głównego królewskiego mauzoleum, prawdopodobnie opierając się na rysunkach Hansa Dürera. Podobnie jak ołtarz główny, wykonany przez Melchiora Baiera Starszego, kwatery te powstały w Norymberdze.

Pencz przebywał we Włoszech w latach 1526-1528/1529 oraz ponownie około 1539 roku. Po śmierci Crispina Herranta w 1549 roku przyjął stanowisko malarza nadwornego księcia pruskiego Albrechta, kuzyna Zygmunta II Augusta (nominacja z 6 września 1550 roku). W trakcie podróży do Królewca malarz wraz z synem Egidiusem zmarł niespodziewanie we Wrocławiu w październiku 1550 roku (wg „Georg Pencz: Between Nuremberg, Cracow and Königsberg” Katrin Dyballa, s. 3, 5, 7). Obaj zostali prawdopodobnie pochowani na cmentarzu przy kościele św. Marii Magdaleny (van mayster gorge bentze eyn maler van nurbergk; van egydiuss dess oben geschriben mayster gorge son, wg „Georg Pencz ...”, Adam Morawiec, s. 132–133).

Obraz autorstwa Pencza, pochodzący z klasztoru dominikanów w Krakowie, powstał prawdopodobnie w tym samym czasie co kwatery srebrnego ołtarza. Przedstawia on Koronację Marii (deska, 66,8 x 91,5 cm). Według archiwaliów klasztornych dzieło to trafiło do zbiorów z prywatnej darowizny i stanowiło górną część większej kompozycji. Obraz jest inspirowany ryciną Dürera z 1510 roku, jak ta z Trylogii Wedelickiego (Muzeum Archidiecezjalne w Warszawie).

Dwa inne istotne obrazy Pencza znajdujące się w polskich zbiorach muzealnych reprezentują styl bardziej włoski i silnie nawiązują do malarstwa weneckiego (przywodząc na myśl zwłaszcza dzieła Bernardina Licinio, współczesnego Penczowi). Są to: Caritas Romana z 1538 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie, pozyskana w 1935 roku z kolekcji Jana Popławskiego (olej na płótnie, 76 x 53,5 cm, nr inw. M.Ob.823 MNW, wcześniej 77082; sygnatura i data w lewym dolnym rogu: 15 PG 38) oraz Lot z córkami z 1544 roku, przechowywany na Zamku Królewskim na Wawelu (olej na desce, 93 x 124 cm, nr inw. ZKnW-PZS 7055; data i sygnatura w prawym dolnym rogu: 1544 / GP). Rysunek oparty na tej drugiej kompozycji, sygnowany przez Pencza, znajduje się w zbiorach Albertiny w Wiedniu (nr inw. 20699; monogram GP w prawym dolnym rogu). Dzieło to zidentyfikowano jako obiekt ujęty w inwentarzu Cesarskiego Skarbca i Kunstkamery w Pradze z 1718 roku; prawdopodobnie pełniło ono funkcję szkicu przygotowawczego (lub ricordo) i zawiera odręczne adnotacje artysty dotyczące palety barw.

W tym samym, 1544 roku, malarz stworzył dwie inne znaczące kompozycje inspirowane sztuką włoską. Jedna z nich, przechowywana w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, przedstawia Chrystusa w koronie cierniowej (olej i tempera na desce, 47 x 37 cm, nr inw. MNWr VIII-2301; sygnatura i data w lewym górnym rogu: 15 GP 44). Kompozycja ta czerpie inspirację z prac Andrei Solario (ok. 1465-1524), malarza szkoły mediolańskiej, i pochodzi z kolekcji Johanna Sigismunda Haunolda (1634-1711), wrocławskiego patrycjusza i kolekcjonera. Możliwe, że obraz trafił do Wrocławia już w 1544 roku, gdyż w tamtejszym Muzeum Archidiecezjalnym znajduje się również dzieło namalowane na wypukłej desce, przedstawiające Chrystusa jako Męża Boleści (Ecce Homo); obraz ten, prawdopodobnie z tego samego okresu, utrzymany jest w stylu Pencza i być może wyszedł spod pędzla śląskiego malarza kształconego w jego warsztacie. Kolejnym dziełem jest portret młodzieńca z wydatnym saczkiem (braguette), przechowywany w Galerii Uffizi we Florencji i inspirowany portretami pędzla Agnolo Bronzino (nr inw. 1890, n. 1891). Co ciekawe, osobą uwiecznioną na tym portrecie jest - według mojej identyfikacji - Ulrich III Fugger (1526-1584), syn krakowianki Katarzyny Thurzo de Bethlenfalva (ok. 1488-1535); Pencz namalował go krótko przed rozpoczęciem przez niego studiów w Bolonii w 1544 roku. Prawdopodobnie około 1550 roku, tuż przed przybyciem do Wrocławia, Pencz stworzył również piękny portret Otto Henryka, hrabiego palatyna Neuburga i krewnego króla Zygmunta II Augusta (Muzeum Ermitażu, nr inw. ГЭ-4766).

Czterogłosowa „Piesn o smierci krola iego miłosci Starego Sigmunda pierwssego” (wydana w Krakowie około 1548 roku) zawiera na odwrocie karty tytułowej drzeworyt sygnowany monogramem CS (Biblioteka Narodowa w Warszawie, sygn. SD XVI.O.140). Jego autorem był najprawdopodobniej Crispin Scharffenberg (ok. 1519-1576), rytownik pochodzący z Lubania na Górnych Łużycach, który kształcił się w Krakowie, lecz działał na Śląsku. Drzeworyt ten stanowi kopię wcześniejszego dzieła Hansa Springinklee, ucznia i współpracownika Albrechta Dürera, wykonanego około 1518 roku na potrzeby wydania Hortulus Animae w oficynie Kobergera (British Museum, nr inw. 1895,0122.423). Kilka lat wcześniej, w 1522 roku, w Krakowie opublikowano, w dziele Baltazara Opeca pt. „Żywot wssechmocnego syna bożego, pana Jezu Krysta ...”, szereg drzeworytów autorstwa innego ucznia Dürera, Hansa Leonharda Schäufeleina; publikację tę dedykowano siostrze Zygmunta I, królewnie Elżbiecie Jagiellonce (1482-1517) (Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. Cim. 8032). Schäufeleinowi przypisuje się również autorstwo kunsztownie namalowanego portretu mężczyzny w żółtym kaftanie, znajdującego się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (olej na desce, 41 x 32 cm, nr inw. M.Ob.297 MNW). Przez długi czas dzieło to uważano za pracę Dürera - nie tylko ze względu na widniejący w lewym górnym rogu monogram „AD”, lecz także z uwagi na styl malowidła. Obraz powstał prawdopodobnie około 1507 roku, krótko po tym, jak malarz opuścił pracownię Dürera. Dzieło to pochodzi z warszawskiej kolekcji Cypriana Lachnickiego (1824-1906). 

Związek innego wybitnego ucznia Dürera, Hansa Baldunga Griena (1484/1485-1545), z Polską popadł w zapomnienie, podobnie jak znaczące dzieło, które stworzył on dla mecenasów z Sarmacji: przedstawienie świętego Stanisława i świętego Floriana, w towarzystwie herbu biskupa Jana Konarskiego (1447-1525), zamieszczone w krakowskim mszale wydanym w Strasburgu w 1510 roku (Biblioteka Kórnicka, sygn.Cim.Qu.2857). Artysta wykonał również kilka innych drzeworytów do tego tomu, a także rycinę przedstawiającą obraną królową Wandę, zawartą w dziele Sarmatiae Europae descriptio, wydanym w 1578 roku (Biblioteka Narodowa w Warszawie, SD XVI.F.604).

Kilka innych, stylistycznie pokrewnych drzeworytów znajduje się w dziele zatytułowanym Christophori Kobilienski, eqvitis Poloni, Variorvm epigrammatvm ad Stanislavm Rozimontanvm libellvs (Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. Cim. 4417), którego autorem był szlachcic Krzysztof Kobylieński (ok. 1520-1565), prawdopodobnie dworzanin hetmana Jana Amora Tarnowskiego (1488-1561). Książka ta, wydana w Krakowie w 1558 roku, zawiera - oprócz rycin przedstawiających władców z dynastii Jagiellonów, portretu w medalionie Erazma z Rotterdamu (prawdopodobnie autorstwa Hansa Lützelburgera; reprodukowany dwukrotnie) oraz kopii drzeworytu Hansa Springinklee „Dawid i Batszeba” (British Museum, nr inw. E,7.239) - cztery wspaniałe drzeworyty utrzymane w stylu Baldunga.

Pierwszy z nich przedstawia świętego Stanisława wskrzeszającego rycerza (IN IMAGINEM STANISLAI, s. 15); stylistycznie nawiązuje on do drzeworytu Baldunga „Święty Walenty” (British Museum, nr inw. 1900,1019.23).

Drugi to portret profilowy „pewnej włoskiej bohaterki” (IN IMAGINEM CVIVSDAM HEROINÆ ITALA DONO DATAM, s. 35). Zgodnie z treścią epigramatu, drzeworyt ten stanowi reprodukcję portretu otrzymanego w darze, przypuszczalnie przez hetmana Jana Amora Tarnowskiego. Poeta wychwala talent malarza, określając go mianem artysty „większego niż wielki Apelles”, podczas gdy przedstawiona kobieta - odznaczająca się „szlachetnym pięknem”, „łagodnym obliczem” i „emanującym majestatem” - przewyższa „świętą małżonkę Jowisza” (czyli Junonę, królową bogów) oraz „boginię cypryjską” (Wenus). Kontekst ten silnie sugeruje, że wizerunek ten przedstawia królową Bonę Sforzę, o której mowa w innym utworze zawartym w tym samym tomie. Za taką identyfikacją przemawiają również inne elementy: profilowe ujęcie postaci zgodne z dawną tradycją mediolańską, strój środkowoeuropejski z lat 30. XVI wieku, nakrycie głowy w stylu turbanu świadczące o stanie cywilnym (matrona z zakrytymi włosami), a także podobieństwo modelki do kamei z wizerunkiem Bony, znajdującej się w zbiorach Metropolitan Museum (nr inw. 17.190.869). Wizerunek ten przywodzi również na myśl portrety królowej pędzla Cranacha Starszego (zidentyfikowane przeze mnie) oraz anonimowy rysunek z XIX wieku, wykonany na podstawie zaginionego portretu królowej z 1540 roku (Biblioteka Jagiellońska, sygn. BJ Graf. I.R. 2326). We wszystkich tych dziełach strój jest zbliżony, a modelka trzyma w dłoni roślinę: na portrecie z 1540 roku jest to gałązka oliwna, natomiast na drzeworycie - kwiat.

Zainteresowanie wzbudzają również symbole muzyczne widoczne po prawej stronie drzeworytu przedstawiającego królową Bonę. Królowa była znaną mecenaską muzyki, a symbole te mogą odnosić się do techniki soggetto cavato - czyli tematu muzycznego wykrojonego z samogłosek - podobnie jak w przypadku utworu Missa Hercules dux Ferrariae autorstwa Josquina des Prez. Utwór ten dedykowano Herkulesowi I d'Este (1431-1505), księciu Ferrary i mężowi Eleonory Aragońskiej (1450-1493), krewnej Bony. Wiersz poświęcony portretowi „włoskiej bohaterki” poprzedzony jest utworem zatytułowanym „O rozkoszy Wenus” (DE VENERIS VOLVPTATE), który przestrzega przed nadmiernym lub zgubnym pożądaniem cielesnym.

Trzeci drzeworyt przedstawia córkę wojewody, nazwaną Zofią (AD VIRGINEM QUANDAM PALATINI FILIAM SERTA DONATA, s. 38). Ukazuje on młodą, niezamężną kobietę z rozpuszczonymi włosami i wieńcem z kwiatów na głowie, a towarzyszący mu wiersz traktuje o przemijalności urody i nieśmiertelności ducha. Postacią tą może być Zofia Tęczyńska (zm. 1588), córka wojewody sandomierskiego Jana Tęczyńskiego (1492-1541). Była ona katoliczką, a w 1544 roku poślubiła protestanta Stanisława Ostroroga (1519-1568).

Ostatnia rycina ukazuje personifikację śmierci pod postacią szkieletu dzierżącego kosę (s. 59). Kopia tej ryciny, wykonana przez drzeworytnika z kręgu Macieja Scharffenberga, opublikowana została w Krakowie w 1542 roku na stronie tytułowej dzieła pt. „Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania ...”; zatem oryginalne ryciny powstały przed tą datą - prawdopodobnie w latach 30. XVI wieku lub około roku 1540 - a same klocki drzeworytnicze pochodzą przypuszczalnie z kolekcji Kobylińskiego. 

Na prawdopodobny związek z Polską - a szerzej z monarchiami Jagiellonów w Europie Środkowej czasów Dürera - wskazuje również imię artysty oraz jego święty patron. Ojciec malarza odnotował w kronice rodzinnej, że nadał swojemu słynnemu synowi własne imię. Choć nie wiadomo, który święty o imieniu Adalbert (Wojciech) lub Albert był patronem Albrechta Dürera Starszego - złotnika z Ajtós koło Gyula na Węgrzech - to jeden z nich, święty Wojciech (ok. 956-997), biskup Pragi (urodzony jako Vojtěch Slavníkovec), cieszył się na Węgrzech szczególną czcią. Święty Wojciech ochrzcił pierwszego króla Węgier, Stefana I, jest też patronem archidiecezji ostrzyhomskiej (Esztergom), będącej siedzibą prymasa Kościoła rzymskokatolickiego na Węgrzech.

Nie zachowało się żadne przedstawienie świętego Wojciecha autorstwa Albrechta Dürera; jednak około 1530 roku jego brat Hans namalował skrzydła tryptyku ukazujące świętego Stanisława i świętego Wojciecha - patronów Polski. Dzieło to przypisałam wspomnianemu artyście w 2012 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie; tempera i olej na desce, wymiary każdego skrzydła: 155 x 62 cm). Warto również zauważyć, że drzeworyt przedstawiający świętego Wojciecha, zamieszczony w trzeciej części „Postylli katolickiej” Jakuba Wujka, wydanej w Krakowie w 1575 r. (Biblioteka Narodowa w Warszawie, SD XVI.F.23), prawdopodobnie czerpie inspirację z zaginionego oryginału Dürera, ukazującego świętego Wojciecha lub świętego Willibalda - podobnie jak ilustracja w Mszale z Eichstätt, wydanym w Norymberdze w 1517 r. (LACMA, nr inw. M.61.19a-b). Z tego samego wzoru skorzystał w tym samym czasie Hans Springinklee (British Museum, nr inw. 1927,0614.94), a następnie Georg Erlinger, który przekształcił postać świętego Willibalda w świętego Erazma (British Museum, nr inw. E,7.188). Stanisław Samostrzelnik czerpał inspirację z jednego z tych przedstawień, tworząc portret biskupa Piotra Tomickiego (1464-1535), namalowany około 1530 roku (klasztor franciszkanów w Krakowie).

Wszystkie te fakty pozwalają przypuszczać, że Dürer najprawdopodobniej przebywał w Polsce w okresie swoich wczesnych wędrówek, a w późniejszym czasie tworzył dzieła dla sarmackich zleceniodawców. Niestety, wszystkie te obrazy uległy zniszczeniu w burzliwych dziejach kraju bądź zostały sprzedane - jak choćby portrety „Wenecjanki” z warszawskiej kolekcji Witolda Klemensa Wańkowicza (1888-1948), znajdujący się obecnie w zbiorach Kunsthistorisches Museum w Wiedniu (nr inw. GG 6440).

Na koniec warto wspomnieć o autoportretach Dürera w przebraniu, jak rysunek z 1522 roku przedstawiający go jako Chrystusa - Męża Boleści (Vir Dolorum). Artysta ukazał się na nim jako półnagi mężczyzna trzymający narzędzia Męki Pańskiej, m.in. bicz i rózgi (Kunsthalle w Bremie, nr inw. B 36; dzieło zaginione podczas II wojny światowej). Było to studium do obrazu znanego z kopii znajdującej się w zamku Weissenstein w Pommersfelden (nr inw. 248), której autorem jest prawdopodobnie Hans Hoffmann (ok. 1530-1591/1592), jeden z pierwszych naśladowców Dürera. W swoim najsłynniejszym autoportrecie z 1500 roku - przedstawiającym go w wieku 28 lat, w futrzanym płaszczu (Alte Pinakothek w Monachium, nr inw. 537) - artysta przyjął pozę typową dla wizerunków Chrystusa. Dla Dürera mogło to stanowić interpretację doktryny Imitatio Christi (naśladowania Chrystusa) oraz renesansowego toposu „boskiego artysty” (divino artista), zgodnie z którym twórca upodabnia się do Boga dzięki zdolności do swobodnego kreowania dzieł. Wizerunek artysty w futrzanym płaszczu wykorzystano w innej kompozycji z około 1520 roku - Chrystus i cudzołożna - znanej z kopii wykonanej przez Georga Vischera w 1637 roku (Alte Pinakothek w Monachium, nr inw. 1411). Artysta użyczył również swoich rysów twarzy świętemu Kacprowi - jednemu z biblijnych Trzech Króli - na obrazie powstałym w 1504 roku, zamówionym prawdopodobnie przez elektora saskiego Fryderyka Mądrego (1463-1525) do kaplicy zamku w Wittenberdze (obecnie w Galerii Uffizi we Florencji, nr inw. 1890 n. 1434).

​Portret mężczyzny w żółtym kaftanie autorstwa Hansa Leonharda Schäufeleina, ok. 1507 r., Muzeum Narodowe w Warszawie.

Christus Rex i Maria Regina, rewersy skrzydeł tryptyku z Pławna, autorstwa Hansa von Kulmbacha lub warsztatu Albrechta Dürera, ok. 1514-1518, Muzeum Narodowe w Warszawie.

​Wizualizacja tryptyku ze Skałki autorstwa Hansa von Kulmbacha, 1511 r.

​Święta Katarzyna Aleksandryjska, fragment tryptyku ze Skałki autorstwa Hansa von Kulmbacha, 1511 r., Muzeum Czartoryskich.

​Święta Barbara w stroju sarmackim, fragment tryptyku ze Skałki autorstwa Hansa von Kulmbacha, 1511 r., Pałac Potockich w Krakowie, dzieło zaginione. Wirtualna rekonstrukcja, © Marcin Latka.

​Portret Zofii Jagiellonki (1464-1512), margrabiny brandenburskiej na Ansbach i Kulmbach, autorstwa Hansa von Kulmbacha lub warsztatu, ok. 1511 r., kolekcja prywatna.

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu damy, być może królowej Barbary Zapolyi (zm. 1515), autorstwa Hansa von Kulmbacha, ok. 1516 r., dzieło zaginione. © Marcin Latka.

Hipotetyczna rekonstrukcja portretu damy, być może Szczęsnej Morsztynówny, autorstwa Hansa von Kulmbacha, ok. 1516 r., dzieło zaginione. © Marcin Latka.

​Wizualizacja tryptyku sandomierskiego, autorstwa kręgu Hansa von Kulmbacha, lata 20. XVI wieku.

​Święty Stanisław i święty Wojciech, patroni Polski, skrzydła tryptyku autorstwa Hansa Dürera, ok. 1530 r., Muzeum Narodowe w Warszawie.

​Koronacja Marii autorstwa Georga Pencza, lata 30. XVI wieku, klasztor dominikanów w Krakowie.

​Caritas Romana autorstwa Georga Pencza, 1538 r., Muzeum Narodowe w Warszawie.

​Lot i jego córki autorstwa Georga Pencza, 1544 r., Zamek Królewski na Wawelu.

​Chrystus ukoronowany cierniem autorstwa Georga Pencza, 1544 r., Muzeum Narodowe we Wrocławiu.

​Drzeworyt przedstawiający świętego Stanisława autorstwa Hansa Baldunga Griena, ok. 1540 r., Biblioteka Jagiellońska.

​Drzeworyt z portretem królowej Bony Marii Sforzy d'Aragona (1494-1557) autorstwa Hansa Baldunga Griena, ok. 1540 r., Biblioteka Jagiellońska. 

​Drzeworyt z portretem Zofii, córki wojewody, być może Zofii Tęczyńskiej (zm. 1588), autorstwa Hansa Baldunga Griena, ok. 1540, Biblioteka Jagiellońska.

​Drzeworyt z personifikacją śmierci autorstwa Hansa Baldunga Griena, ok. 1540, Biblioteka Jagiellońska.

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu królowej Bony Marii Sforzy d'Aragona (1494-1557) pędzla Hansa Baldunga Griena, ok. 1540, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja portretu Zofii, córki wojewody, być może Zofii Tęczyńskiej (zm. 1588), autorstwa Hansa Baldunga Griena, ok. 1540, zaginiony. © Marcin Latka