Metamorfozy Krzysztofa Kobylieńskiego

W 1558 roku w Krakowie szlachcic Krzysztof Kobylieński (Kobylański, Kobyleński, Kobyliński, ok. 1520-1565) opublikował dzieło zatytułowane Christophori Kobilienski, eqvitis Poloni, Variorvm epigrammatvm ad Stanislavm Rozimontanvm libellvs (Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. Cim. 4417). Poza walorami literackimi, ten zbiór łacińskich epigramatów zawiera również bezcenny zestaw drzeworytów z epoki i pozwala zajrzeć w świat kultury artystycznej szesnastowiecznej Sarmacji.

Krzysztof był potomkiem królowej Elżbiety Pileckiej (zm. 1420), znanej również jako Elżbieta Granowska - trzeciej żony Jagiełły. Prawdopodobnie był on wyznawcą kalwinizmu i odbył studia teologiczne za granicą - niemal na pewno w Wittenberdze, o czym świadczy wzmianka o Filipie Melanchtonie w jednym z jego utworów (Dixerat hæc quôda doctus mihi forte Melacthon), a także we Włoszech (za „Nieznane portrety Zygmunta Starego” Józefa Muczkowskiego, s. 129). Być może był on dworzaninem na dworze hetmana Jana Amora Tarnowskiego (1488-1561), gdyż w omawianym dziele znajduje się kilka odniesień do tej postaci.

Prawdopodobnie podczas studiów zagranicznych zapoznał się z twórczością Erazma z Rotterdamu (zm. 1536) i wszedł w posiadanie drewnianej matrycy przedstawiającej profil filozofa; wizerunek ten uznawany jest za oparty na portrecie wykonanym z natury przez Hansa Holbeina i wyciętym w drewnie - przypuszczalnie przez Hansa Lützelburgera (zm. 1526). Wizerunek Erazma pojawia się w dziele Kobylieńskiego dwukrotnie. Pozostałe drzeworyty zostały prawdopodobnie nabyte w Polsce lub zamówione przez autora. Wśród nich znajdują się cztery ryciny autorstwa Hansa Baldunga Griena (atrybuowane przeze mnie), w tym jedna przedstawiająca świętego Stanisława, kopia dzieła Hansa Springinklee „Dawid i Batszeba” (oryginał powstał około 1518 roku), portrety króla Zygmunta I i jego syna Zygmunta II Augusta, a także ryciny ukazujące herby autora (Grzymała) i jego matki (Leliwa), herb hetmana Tarnowskiego (datowany: 1557 rok) oraz herb biskupa krakowskiego Andrzeja Zebrzydowskiego (1496-1560). Epigram poświęcony Zebrzydowskiemu wychwala mądrość tego katolickiego biskupa. W dwóch innych utworach autor - protestant - oddaje hołd kolejnym dwóm biskupom katolickim: Samuelowi Maciejowskiemu (1499-1550) i Janowi Lubrańskiemu (1456-1520). Poświęca również wiersz łacińskiemu poecie Klemensowi Janickiemu (1516-1543), którego Włochy uhonorowały wieńcem laurowym (IN TVMVLVM CLEMENTIS IANICII QVEM ITALIA LAVREA HONORAVERAT).

W wierszu AD HIERONYMVM MASAM VENETVM IN LIBELLVM ANDREÆ ZEBRIDOVII EPISCOPI CRACOVIEN. zwraca się do Girolamo Masy z Wenecji w sprawie broszury biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego. W utworze AD QVENDAM ITALVM odnosi się do pewnego Włocha zwolnionego z więzienia, a w DE CAEDIBVS EIVS TEMPESTATIS PRINCIPVM IN ANGLIA opłakuje śmierć protestantki lady Jane Grey (zm. 1554), królowej Anglii - opisanej jako „młoda kobieta wyróżniająca się pochodzeniem, sławą i uczonością” - co sugeruje, że prawdopodobnie przebywał w Anglii w okresie jej śmierci, która nastąpiła w lutym 1554 roku.

W kilku innych wierszach autor odnosi się do portretów i obrazów. W wierszu zatytułowanym „O zwodniczych portretach w pewnej cytadeli” (DE FALSIS IMAGINIBVS IN ARCE QVADAM) autor krytykuje niedbałość malarzy, którzy stworzyli nierzetelne lub zniekształcające rzeczywistość wizerunki króla Zygmunta I i Bony Sforzy, ich dzieci - Zygmunta Augusta i Izabeli Jagiellonki (Fallaci picta es tuque ISABELLA manu) - oraz królewicza Ludwika Jagiellończyka. Kobylieński utrzymuje, że „skoro twarz uważa się za zwierciadło ducha, nieudany obraz zniekształca jego prawdziwą naturę”, dodając: „Rzadko zaś zdarza się twarz, której malarski wizerunek wiernie oddaje jej prawdziwą szlachetność”. Co ciekawe, na kolejnej stronie widnieje pełnopostaciowy portret króla Zygmunta Augusta w insygniach koronacyjnych, opatrzony wierszem „O podobiźnie Juliusza Cezara” (IN EFFIGIEM IVLII CÆSARIS), który głosi: „Oto prawdziwy twój wizerunek, najdzielniejszy Juliuszu Cezarze” (Pingeris hicce mere Caesar fortissime Iuli).

W wierszu zatytułowanym „O wiernie oddanym wizerunku cesarza Karola V, będącym własnością hrabiego Jana z Tarnowa, kasztelana krakowskiego” (IN IMAGINEM CAROLI V. CÆSARIS APVD IOANNEM COMITEM A TARNOW CASTEL: CRAC: Ad uiuum expressam) poeta opisuje obraz należący do hetmana Tarnowskiego, wykonany najprawdopodobniej przez Tycjana lub Lamberta Sustrisa „z kunsztem godnym Apellesa”. Po tym tekście następuje wiersz poświęcony portretowi hetmana Tarnowskiego (IN IMAGINEM IOANNIS COMITIS A TARNOW CASTELLANI CRACOVIENSIS). Do hetmana mogły również należeć dwa inne obrazy opisane przez Kobylieńskiego: jeden przedstawiający śmierć króla Ludwika II Jagiellończyka (1506-1526) w bitwie pod Mohaczem w 1526 roku (IN HISTORIAM LVDOVICI REGIS CÆSI DEPICTAM), a drugi ukazujący św. Pawła pochwyconego do trzeciego nieba (IN IMAGINEM RAPTI PAVLI). Autor wychwala także piękno jedwabnego arrasu z kolekcji Tarnowskiego, przedstawiającej Orfeusza grającego na lirze, który najprawdopodobniej powstały w warsztatach brukselskich (IN IMAGINEM ORPHOEI APVD IOANNEM A TARNOW Sericea tapeta intexti).

Zbiór zawiera również bajkę (fabellam) zatytułowaną METAMORPHOSEOS PVELLAE ET PARVVLI (dzieło Kobylieńskiego) - opowieść o przemianach dziewczyny i chłopca, inspirowaną Metamorfozami Owidiusza. Drzeworyt ilustrujący tę historię, wykonany prawdopodobnie w Krakowie, przedstawia nagą dziewczynę w rzece, stojącą obok barana. Nawiązanie do Owidiusza pojawia się także we wstępie do książki, w którym Kobylieński zwraca się do swego przyjaciela Stanisława Rosimontanusa - identyfikowany jako Stanisław Różanka (ok. 1520-1572), kalwinista i lekarz na dworze Tarnowskich, wykształcony w Padwie w latach 1553-1556, skarżąc się na brak wieści od niego od czasu wyjazdu z Krakowa na Ruś.

Odwołania do Owidiusza i jego Metamorfoz rzucają światło na powód, dla którego drzeworyt podobny do tego ilustrującego bajkę umieszczono niemal na początku książki, tuż po wstępie. Przedstawia ono mitologiczny pojedynek muzyczny między Apollinem, bogiem muzyki i poezji, a Panem, bogiem dzikiej przyrody i muzyki pasterskiej (In Imaginem Apollinis cum Panisco decertantis). Postać Apollina - ukazanego po prawej stronie podczas gry na lutni, o niezwykle realistycznych rysach twarzy - stanowi w tym kontekście mitologiczną „metamorfozę” Kobylieńskiego, podczas gdy satyrowie po lewej stronie uosabiają jego krytyków; są oni również adresatami sentencji umieszczonej po prawej stronie obrazu: „Przeciwko niekompetentnym krytykom” (Contra inoptos æstimatores).

Biorąc pod uwagę dzieła weneckie związane z hetmanem Tarnowskim (jego pomnik nagrobny oraz obrazy, które zidentyfikowałem), a także fakt, że autor odebrał wykształcenie we Włoszech, obraz zawierający jego ukryty portret prawdopodobnie powstał w Wenecji. Kompozycja drzeworytu nawiązuje do dzieła Tycjana „Jowisz i Antiope”, znanego również jako „Wenus z Pardo” (Muzeum Luwru w Paryżu; INV 752; MR 521) - obrazu, który mistrz prawdopodobnie wysłał około 1552 roku księciu Filipowi Hiszpańskiemu (późniejszemu Filipowi II). W górnej partii kompozycji, na drzewie, widoczna jest wiewiórka, co stanowi nawiązanie do obrazu Tycjana „Wenus i Kupidyn”, znanego z ryciny wykonanej przez Niccolò Boldriniego w 1566 roku. Wiewiórka pojawia się również na zidentyfikowanych przeze mnie portretach Barbary Radziwiłłówny pędzla Parisa Bordone, choć w przypadku portretu Kobylińskiego ma ona prawdopodobnie inne znaczenie, być może związane z przebiegłością. Krzysztof wyraźnie sympatyzował z drugą żoną Zygmunta Augusta, skoro zamieścił w swojej książce epigramat na temat jej nagrobka (IN TVMVLVM REGINAE OLIM POLONIÆ BARBARÆ).

W tym kontekście niewątpliwe znaczenie symboliczne miała również tapiseria z kolekcji Tarnowskiego: sztuka i intelekt potrafią poskromić pierwotne, gwałtowne instynkty i złagodzić ludzkie przywary; dzięki swemu mecenatowi i działaniom hetman zaprowadza zatem równowagę i ład - „łagodząc swą melodią i mocą miłości dzikie niedźwiedzie” (Mitis amore tenens saevos modulamine Vrfos), jak stwierdza w swym wierszu Kobyliński. Arras ten bez wątpienia inspirowany był serią zamówioną w Brukseli przez króla Zygmunta II Augusta i mógł nawet pochodzić z tych samych warsztatów (tkanina przedstawiająca Szczęśliwość rajską ukazuje nagie postacie króla i jego trzeciej żony). W 1549 roku cesarz Karol V, który w 1547 roku nadał Tarnowskiemu tytuł cesarski, zamówił wykonanie z brązu posągu przedstawiającego go jako nagiego antycznego boga. Dzieło to, stworzone w Mediolanie przez włoskich rzeźbiarzy Leone i Pompeo Leonich, zostało przekazane cesarzowi w Brukseli w 1556 roku (Muzeum Prado, nr inw. E000273). Co więcej, jednym z najważniejszych przedstawień Orfeusza z pierwszej połowy XVI wieku jest wizerunek Kosmy I Medyceusza (1519-1574) pod postacią trackiego pieśniarza: książę Florencji został uwieczniony nago przez Agnola Bronzina około 1537-1539 roku, co symbolizowało zaprowadzenie pokoju i stabilności we Florencji (Philadelphia Museum of Art, nr inw. 1950-86-1). Arras Tarnowskiego pełnił zatem najprawdopodobniej również funkcję portretu hetmana i wiązał się być może z kompozycją zamieszczoną w wydaniu Metamorfoz Owidiusza z 1563 roku, ilustrowanym przez Virgila Solisa (1514-1562) i innych artystów.

​Metamorfozy dziewczyny i chłopca z dzieła Krzysztofa Kobylieńskiego Variorvm epigrammatvm ... autorstwa kręgu Łazarza Andrysowicza (Officina Lazari), 1558 r., Biblioteka Jagiellońska.

Apollo rywalizujący z Panem z dzieła Krzysztofa Kobylieńskiego Variorvm epigrammatvm ... autorstwa kręgu Łazarza Andrysowicza (Officina Lazari), 1558 r., Biblioteka Jagiellońska.

​Hipotetyczna rekonstrukcja obrazu przedstawiającego pojedynek Apollina z Panem z kryptoportretem Krzysztofa Kobylieńskiego (ok. 1520-1565), autorstwa Tycjana, przed 1558 r., zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja arrasu przedstawiającego Orfeusza grającego zwierzętom, z kryptoportretem hetmana Jana Amora Tarnowskiego (1488-1561), autorstwa Willema de Pannemakera według projektu Michiela Coxie, ok. 1550 r., zaginiony. © Marcin Latka