Mitologiczne metamorfozy Barbary Radziwiłłówny, Elżbiety Habsburżanki i Zygmunta Augusta pędzla Parisa Bordone

13 czerwca 1551 roku książę Kosma I Medyceusz i jego żona Eleonora Toledańska podpisali z antwerpskim kupcem Janem van der Walle umowę na zakup serii „Opowieść o stworzeniu świata”, składającej się z siedmiu arrasów. Seria ta została prawdopodobnie utkana około 1547-1548 roku i wystawiona na sprzedaż na rynku w Augsburgu. Według memorandum z 14 sierpnia 1549 roku, sporządzonego w Pradze w imieniu Katarzyny Habsburżanki (1533-1572), córki Anny Jagiellonki (1503-1547), która miała poślubić Franciszka III Gonzagę, księcia Mantui, w październiku tego samego roku, arcyksiężniczka była zainteresowana nabyciem tych arrasów.

Co najmniej od 1553 roku Kosma I przechowywał cały komplet, przedstawiający liczne nagie postacie, w sekretnej Guardaroba we Florencji (wg „The Story of the Creation” Lucii Meoni, s. 304, 311-313). Seria ta, oparta na kartonach Pietera Coecke van Aelsta, została utkana w Brukseli przez najsłynniejszych tkaczy tamtych czasów: Jana van Tieghema, Fransa Ghieteelsa i Jana de Kempeneera, których renoma związana jest ze wspaniałymi arrasy wykonanymi dla króla Zygmunta II Augusta (1520-1572), przechowywanymi na Wawelu (prawie wszystkie tapiserie trafiły na Wawel przed 1553 rokiem, przed ślubem króla ze wspomnianą arcyksiężniczką Katarzyną).

Ten przykład ilustruje podobieństwa w mecenacie artystycznym między rodami Jagiellonów i Medyceuszy w latach 40. XVI wieku, podczas gdy kontakty między domami panującymi Sarmacji i Toskanii sięgają konsolidacji władzy Medyceuszy we Florencji w pierwszej połowie XVI wieku. Około 1537-1539 roku, wkrótce po objęciu władzy we Florencji, Agnolo Bronzino stworzył wspaniały alegoryczny portret księcia Kosmy, przedstawiający go jako mitycznego muzyka i poetę Orfeusza (Philadelphia Museum of Art, olej na desce, 93,7 x 76,4 cm, nr inw. 1950-86-1). Książę Florencji przedstawiony jest nago, trzymając lirę i uspokajając Cerbera, wielogłowego psa, symbolizując w ten sposób pokój, harmonię i odnowę kulturową, którą Kosma zapoczątkował we Florencji po latach politycznego chaosu.

„Metamorfozy” rzymskiego poety Owidiusza, które można uznać za narodowy poemat XVI-wiecznej Sarmacji (por. „Ovidius inter Sarmatas” Barbary Hryszko, s. 453, 455), zawierają wskazówkę, dlaczego portrety „w przebraniu” (znane również jako portrety historié lub kryptoportrety) były bardziej popularne w tym regionie niż w innych częściach Europy.

Podobnie jak nagi portret Cosima pędzla Bronzina, portret historié pędzla Parisa Bordone, znajdujący się obecnie w Ermitażu (nr inw. ГЭ-163), z pewnością nie jest jedynym dziełem zleconym przez Zygmunta Augusta w celu legitymizacji statusu jego metresy, Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551). Bordone przedstawił tę samą modelkę, ubraną w niebieską tunikę, białą koszulę i z podobną fryzurą, na obrazie znajdującym się obecnie w paryskim Luwrze (olej na płótnie, 105 x 85 cm, nr inw. RF 1474). Kobieta ma na sobie naszyjnik z długich pereł splecionych między piersiami (Barbara była znana z zamiłowania do pereł) i trzyma róże, co wyjaśnia, dlaczego obraz ten jest znany jako kolejne przedstawienie bogini Flory lub jako portret młodej kobiety z różami. Obraz jest zazwyczaj datowany na około 1540 rok lub drugą ćwierć XVI wieku i pochodzi z kolekcji Louisa-Alfreda Caroillona (1814-1904), hrabiego Vandeul w Paryżu.

Bordone i jego pracownia wykonali kilka kopii tego dzieła. Najwspanialsza znajdowała się przed II wojną światową w Berlinie. Obraz, dawniej własność cesarska, przechowywany w Galerii Cesarskiej, został wypożyczony w latach 1938-1939 do Kancelarii Rzeszy w Berlinie (olej na płótnie, 102 x 84 cm, nr inw. GG 2833). Ta kopia była sygnowana monogramem P. B. na kamiennym cokole w lewym dolnym rogu. Inny bardzo piękny egzemplarz, znany jako „Portret kurtyzany”, został wymieniony w 1964 roku w prywatnej kolekcji w Nowym Jorku i przed 1916 rokiem należał do kolekcji Elii Volpiego (1858-1938) we Florencji (olej na płótnie, 104,7 x 86,3 cm, Fototeca Zeri, Numero scheda 38868). Znakomita kopia, prawdopodobnie wykonana przez warsztat malarza, znajduje się w Galerii Sabauda w Turynie (olej na płótnie, 118 x 91 cm, nr inw. 440 - Galeria Sabauda). Modelka jest ta sama, ale róże na cokole zastąpiono białymi i czerwonymi goździkami w szklanym wazonie (poza konotacjami miłosnymi, te dwa kolory mogą również nawiązywać do barw narodowych Sarmacji, ponadto królowa Barbara trzyma czerwoną lub różową oraz białą różę na portrecie w Chatsworth House, nr inw. PA 725). Kobieta trzyma czereśnie, zaś uwiązana wiewiórka powyżej je zjada. Czereśnia była powszechnie postrzegana jako symbol słodyczy płynącej z dobrych uczynków (za „Italian paintings from the sixteenth century in Dutch public collections”, s. 124). Natomiast jako symbol grzechu i miłości cielesnej (cupiditas), wiewiórka pojawia się jako towarzyszka bogini Wenus, na przykład na rycinie Niccolò Boldriniego, wykonanej na podstawie dzieła Tycjana w 1566 roku (wg „Animals and Courts ...”, red. Mark Hengerer i Nadir Weber, s. 314). Ta wersja prawdopodobnie pochodzi z historycznej kolekcji dynastii sabaudzkiej.

W innej serii obrazów malarz przeobraził tę samą modelkę w Wenus, boginię miłości, w towarzystwie jej syna Kupidyna, boga pożądania. Wersja przypisywana Bordone, ale bardziej prawdopodobnie będąca kopią warsztatową zaginionego oryginału, o czym świadczy styl, znajduje się w Palazzo Montecitorio w Rzymie, siedzibie Izby Deputowanych, niższej izby włoskiego parlamentu (olej na płótnie, 107 x 93 cm). Datuje się ją na lata 40. XVI wieku. Inna kopia warsztatowa znajduje się w zamku Hearsta w San Simeon w Kalifornii (olej na płótnie, 116 x 94 cm, nr inw. 6574, Fototeca Zeri, Numero scheda 38867). Przed 1935 rokiem dzieło należało do żydowskich kolekcjonerów sztuki Jakoba i Rosy Oppenheimerów, którzy zostali zmuszeni do jego sprzedaży podczas likwidacji ich berlińskiej galerii. W wersji z kolekcji ostatniego króla Wirtembergii, Wilhelma II (1848-1921), malarz zmienił kolor włosów modelki na blond, wyidealizował twarz i dodał górski krajobraz w tle (olej na płótnie, 98,5 x 84,5 cm, Hargesheimer Kunstauktionen w Düsseldorfie, 13 września 2025 r., lot 3440). Wersja lub kopia jednej z tych kompozycji znajdowała się również w Rzymie, ponieważ w XVII wieku rzymski malarz wykorzystał tę modelkę w obrazie znanym jako Kuszenie (Accademia Nazionale di San Luca w Rzymie, olej na płótnie, 75 x 61 cm, nr inw. 695).

Tę samą kompozycję, choć w lustrzanym odbiciu, wykorzystał również nieznany malarz flamandzki, prawdopodobnie w Antwerpii, około połowy XVI wieku. Dzieło znajduje się obecnie w Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie (olej na desce, 80,5 x 65 cm, nr inw. 365). Postać modelki i detale jej stroju są jednak inne. Obraz przedstawia Salome, postać biblijną, a charakterystyczne rysy jej twarzy i strój sugerują, że jest to zakamuflowany portret bogatej szlachcianki. Charakterystyczne prawe ucho modelki sugeruje z kolei, że jest to ta sama osoba, co na wielu obrazach autorstwa Lamberta Sustrisa, a mianowicie Zofia Tarnowska (1534-1570), zgodnie z moją identyfikacją. Obraz pochodzi z kolekcji rodu Esterházych, największych właścicieli ziemskich w Królestwie Węgier (wg „Katalog der Galerie alter Meister” Andora Piglera, tom 1, s. 489).

Biorąc pod uwagę liczbę przedstawień, ich proweniencję i najstarsze znane lokalizacje, przedstawiona kobieta nie była prostą i nic nieznaczącą kurtyzaną, jak chcieli ją widzieć XIX-wieczni autorzy, lecz przyszłą żoną jednego z najważniejszych monarchów XVI-wiecznej Europy.

Trzy te same postacie, co na obrazie z Ermitażu, pojawiają się ponownie w kolejnej serii mitologicznych kompozycji pędzla Bordone, przedstawiających Wenus z Kupidynem, Bachusa i Dianę, znanych również jako Alegoria wiosny i jesieni. Oryginał dzieła weneckiego mistrza zaginął, natomiast znakomita kopia warsztatowa została sprzedana na aukcji w Pradze w 2014 roku (olej na płótnie, 97,5 x 142 cm, Arthouse Hejtmánek, 22 maja 2014 r., lot 29). Kolejna kopia warsztatowa pochodzi z kolekcji rosyjskiego polityka, dworzanina i kolekcjonera sztuki Pawła Wiktorowicza Delarowa (1852-1913) w Sankt Petersburgu (olej na płótnie, 107,9 x 160 cm, Galeria ACES w Stamford, 29 września 2024 r., lot 69).

Istnieją również dwie zmniejszone wersje. Jedna przedstawia tylko Wenus z Kupidynem, druga Bachusa i Dianę. Wersja z Wenus została przycięta po prawej stronie w nieznanym czasie i jest uważana za fragment obrazu wzmiankowany w 1570 roku w kolekcji norymberskiego kupca Willibalda Imhoffa (una grande tavola ... con Bacco, Diana e Venere, dipinta in Venezia da Paris Bordone) lub dzieło wymienione na aukcji M. de Merval w Paryżu w maju 1768 roku, lot 5, pod tytułem „Pory roku”. Na zdjęciach obrazu sprzed renowacji nadal widać postać Bachusa po prawej stronie (olej na płótnie, 99,7 x 93,3 cm, Christie's w Nowym Jorku, aukcja 1529, 25 maja 2005 r., lot 21). W przeciwieństwie do wersji z Wenus, wersja przedstawiająca Bachusa i Dianę nie wydaje się być wycięta z większego obrazu. Obecnie znajduje się ona w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu (olej na płótnie, 45 x 61 cm, nr inw. GG 1969). Obraz ten najprawdopodobniej pochodzi z dawnych zbiorów cesarskich i jest wymieniony w inwentarzu z 1868 roku. Znany jest jako „Nimfa i myśliwy”. Jego prawdopodobne pochodzenie z rodowej kolekcji Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) uzasadnia identyfikację Diany jako jej kryptoportretu. Dziewicza bogini, słynąca z niewinności, zwinności i więzi z naturą, spogląda na widza, podczas gdy jej przyrodni brat Bachus, bóg wina, rolnictwa i płodności, o rysach Zygmunta Augusta, kładzie rękę na jej ramieniu (jako córka Anny Jagiellonki, Elżbieta była spokrewniona z mężem). W większych wersjach Bachus ofiarowuje Dianie winogrona, główny uświęcony symbol płodności i obfitości. Podobnie jak obraz w Ermitażu, to mitologiczne przebranie służyło również uzasadnieniu w oczach opinii publicznej statusu faworyty króla, Barbary, przedstawionej jako Wenus.

Dalej w tym kontekście malarz włączył dwie kobiece modelki z obrazu z Ermitażu do innej mitologicznej kompozycji, która przed II wojną światową znajdowała się w Dreźnie (Gemäldegalerie Alte Meister, olej na płótnie, 116 x 187 cm, nr inw. Gal.-Nr. 204). Obraz ten po raz pierwszy wzmiankowany jest w inwentarzu Galerii Królewskiej króla Augusta III w Dreźnie z 1754 roku. Blondynka w centrum kompozycji, Elżbieta Habsburżanka, ponownie przedstawiona jest jako bogini Diana, podczas gdy Barbara, stojąca po prawej stronie, jest nimfą z jej świty. Inna nimfa ofiarowuje bogini głowę jelenia, nawiązując do śmierci Akteona, przemienionego w jelenia przez Dianę. Obraz ten jest uważany za jedno z sześciu dzieł mitologicznych autorstwa Bordone, które zdobiły dom augsburskiego handlarza dziełami sztuki Jerominusa Stainingera, wzmiankowane w 1643 roku (dwa z nich znajdują się obecnie w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, nr inw. GG 69 i GG 120). Został on zatem prawdopodobnie namalowany dla kardynała Otto Truchsessa von Waldburga (1514-1573), księcia-biskupa Augsburga, ponieważ Vasari twierdzi, że Bordone namalował „inny obraz do gabinetu, który jest w posiadaniu kardynała Augsburga” (un altro quadro da camera, il quale è appresso il cardinale d'Augusta). Von Waldburg, który studiował w Padwie i Bolonii, miał powiązania w Wenecji i korespondował z Aretinem (za „On Meaning and Function of the Painting Apparition of the Sibyl to Emperor Augustus by Paris Bordone”, s. 630). Co więcej, postać Marsa, boga wojny, w alegorycznej kompozycji z Wiktorią, jest często uważana za portret, być może samego kardynała. Krótko przed objęciem urzędu biskupa Augsburga (czerwiec 1543 r.), a następnie przed otrzymaniem nominacji kardynalskiej (grudzień 1544 r.), von Waldburg pełnił funkcję nuncjusza apostolskiego w Polsce (od 29 lipca do 8 listopada 1542 r.). Łączyły go więzi przyjaźni ze Stanisławem Hozjuszem, którego poznał podczas studiów w Padwie i misji w Polsce. Korespondował z Hozjuszem, gratulując mu w szczególności nominacji na biskupstwo warmińskie w 1549 roku (za „Podstawy prawne objęcia biskupstwa warmińskiego przez Stanisława Hozjusza” Tadeusza Pawluka, s. 284-283).

Na portrecie z 1553 roku, uważanym za dzieło Lamberta Sustrisa, podobnie jak Bordone, ucznia Tycjana (Zamek Zeil w Leutkirch im Allgäu, olej na płótnie, 99,5 x 79 cm, nr inw. 784, datowany: M D L III), kardynał przedstawiony jest w czerwonym płaszczu z szerokimi rękawami, podszytym ciemnym futrem, bardzo podobnym do tego, który widnieje na portrecie króla Zygmunta I na Wawelu (nr inw. ZKnW-PZS 3239).

Wreszcie, około 1553 roku lub wcześniej, Bordone namalował wspaniały alegoryczny portret nadwornego jubilera króla Zygmunta Augusta - Giovanniego Jacopo Caraglio (zm. 1565) z Werony w Republice Weneckiej (Zamek Królewski na Wawelu, nr inw. ZKnW-PZS 5882), natomiast przed 1553 rokiem (data podana na kopii sygnowanej przez Eneę Vico) Caraglio stworzył rycinę - Spór Muz z córkami Pierusa na Parnasie, ilustrację do Metamorfoz Owidiusza, w której wszyscy bogowie prezentują „heroiczną nagość” w konfrontacji z półnagimi śmiertelnikami (British Museum, nr inw. 1874,0808.279).

​Spór Muz z Pierydami na Parnasie autorstwa Giovanniego Jacopo Caraglio, ok. 1527-1553, British Museum.

​Portret Kosmy I Medyceusza (1519-1574), księcia Florencji, jako Orfeusza autorstwa Agnolo Bronzino, ok. 1537-1539, Philadelphia Museum of Art. 

​Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Flory autorstwa Parisa Bordone, ok. 1543-1545, Luwr w Paryżu.

​Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Flory autorstwa Parisa Bordone, ok. 1543-1545, Kancelaria Rzeszy w Berlinie, zaginiony. Wirtualna rekonstrukcja, © Marcin Latka

Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Flory autorstwa Parisa Bordone lub warsztatu, ok. 1543-1545, kolekcja prywatna. Wirtualna rekonstrukcja, © Marcin Latka

Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Wenus (?) z wiewiórką, autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1550, Galeria Sabauda w Turynie.

​Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Wenus autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1550, Palazzo Montecitorio w Rzymie.

​Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Wenus autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1550, Zamek Hearsta w San Simeon.

​Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Wenus autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1550, kolekcja prywatna.

​Portret damy, najprawdopodobniej Zofii Tarnowskiej (1534-1570), jako Salome z głową św. Jana Chrzciciela, autorstwa malarza flamandzkiego, połowa XVI wieku, Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie.

​Kuszenie pędzla malarza rzymskiego, połowa XVII wieku, Accademia Nazionale di San Luca w Rzymie.

​Hipotetyczna rekonstrukcja obrazu Wenus z Kupidynem, Bachus i Diana z ukrytymi portretami Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551), Zygmunta Augusta (1520-1572) i Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) autorstwa Parisa Bordone, ok. 1543-1551, zaginiony. © Marcin Latka

​Hipotetyczna rekonstrukcja obrazu Wenus z Kupidynem, Bachus i Diana z ukrytymi portretami Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551), Zygmunta Augusta (1520-1572) i Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) autorstwa Parisa Bordone, ok. 1543-1551, zaginiony. © Marcin Latka

​Wenus z Kupidynem, Bachus i Diana z ukrytymi portretami Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551), Zygmunta Augusta (1520-1572) i Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1551, kolekcja prywatna (sprzedany w Pradze).

​Wenus z Kupidynem, Bachus i Diana z ukrytymi portretami Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551), Zygmunta Augusta (1520-1572) i Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1551, kolekcja prywatna (sprzedany w Stamford, Connecticut).

​Portret Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) jako Wenus z Kupidynem, autorstwa Parisa Bordone, ok. 1543-1551, kolekcja prywatna.

​Portret Zygmunta Augusta (1520-1572) i Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) jako Bachus i Diana, autorstwa warsztatu Parisa Bordone, ok. 1543-1551, Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.

Diana i jej nimfy z ukrytymi portretami Elżbiety Habsburżanki (1526-1545) i Barbary Radziwiłłówny (1520/23-1551) autorstwa Parisa Bordone, ok. 1543-1553, Gemäldegalerie Alte Meister w Dreźnie, zaginiony. © Marcin Latka

​Portret kardynała Otto Truchsessa von Waldburg (1514-1573), księcia-biskupa Augsburga, w sarmackim płaszczu podbitym futrem, autorstwa Lamberta Sustrisa, 1553, zamek Zeil w Leutkirch im Allgäu.